beleid:toetsbeleid:relevante_ontwikkelingen_voor_toekomstig_toetsbeleid

Relevante ontwikkelingen voor toekomstig toetsbeleid

Binnen FLOT is 2018 een start gemaakt met het lectoraat Technologieondersteund assessment. In de naamgeving van dit lectoraat is bewust gekozen voor Technologieondersteund assessment in plaats van bijvoorbeeld digitaal toetsen. Bij digitaal toetsen wordt veelal uitsluitend gerefereerd aan kennistoetsen die door de student via de computer afgenomen worden. Technologie biedt echter ook mogelijkheden voor het beoordelen op de werkplek met behulp van mobieltjes, ondersteuning bieden aan feedbackprocessen in de klas, sturing geven aan individuele leerpaden, toetsen via serious gaming en simulaties, inzet van robots of ondersteuning bij het automatisch beoordelen van open vragen. Belangrijk hierbij is wel dat technologie op zichzelf geen doel is, maar een middel om doelen als kwaliteitsverbetering te realiseren. Voor assessment is gekozen (i.p.v. toetsen en beoordelen) om de breedte van het onderwerp beter te duiden. De term ‘toetsen en beoordelen’ lijkt vooral betrekking te hebben op de summatieve functie, waardoor het zou lijken dat de formatieve functie onderbelicht zou worden. Zowel de formatieve als de summatieve functie van toetsing is voor dit lectoraat onderwerp van onderzoek (FLOT, 2018b).

Het lectoraat Technologieondersteund assessment wil door middel van onderzoek een bijdrage leveren aan de verdere ontwikkeling van kwalitatief hoogstaand onderwijs bij FLOT, Fontys en hun werkveld. De hoofdonderzoeksvraag van het lectoraat Technologieondersteund assessment is:

“Op welke wijze kan technologie bijdragen aan een effectief en efficiënt systeem van assessment?”

Diverse technologische trends, zoals digitaal toetsen en de mogelijkheden voor learning analytics, beïnvloeden de inhoud van curricula en hebben gevolgen voor de wijze waarop studenten leren en leraren doceren en beoordelen. Door technologische ontwikkelingen zullen vragen en behoeften van studenten en het werkveld veranderen; ook ten aanzien van de mogelijkheden voor toetsing. Digitaal toetsen is ook voor FLOT niet nieuw. Zo werken de lerarenopleidingen al meerdere jaren met digitale landelijke kennistoetsen, worden bij verschillende vakken pilots gedraaid met behulp van Windows-to-go en zijn alle opleidingen aan de slag gegaan met de applicatie Gradework voor het digitaal beheren en beoordelen van werkstukken. Gradework ondersteunt het inlever- en beoordelingsproces van begin (student) tot eind (docent en administratie) voor inleveropdrachten die summatief worden beoordeeld en geeft de student de mogelijkheid om de beoordeling en feedback digitaal in te zien. Het FLOT-Lectoraat Technologieondersteund assessment wil door middel van onderzoek bijdragen aan het verkrijgen van meer inzicht in de mogelijkheden en de effecten van het gebruik van technologie in het formatieve en summatieve toetsproces zowel in het voortgezet onderwijs, het middelbaar als het hoger beroepsonderwijs (FLOT, 2018b). Het belang daarvan is in 2020 met meer blended onderwijs alleen maar groter en duidelijker geworden.

Didactische verrijking
Digitale toetsing sluit aan bij het huidige onderwijs waar studenten al veel gebruik maken van computer, laptop of tablet in de lessen. Onder digitaal toetsen (Joosten-ten Brinke, 2011) wordt verstaan het afnemen van een toets met de computer (administratieve ondersteuning van het proces) of nieuwe vormen van toetsen en taken zoals: digitaal schrijven en beoordelen van leeruitkomsten via blogs of wiki-pagina’s, het samen produceren van werkstukken, het spelen van digitale serious games, inquiry based learning door gebruik te maken van simulaties of het werken met virtuele werelden.

Efficiënte organisatie Technologische ontwikkelingen maken het mogelijk om verschillende aspecten van toetsing effectiever (bijvoorbeeld meer valide) en efficiënter te maken. Het is makkelijker om toetsen af te nemen bij een grote groep studenten. Je kunt door digitale kennistoetsen flexibeler toetsen en toetsen beter afstemmen op individuele voortgang van de student: toetsen wanneer een leerling er klaar voor is. Fontys heeft als ambitie om alle kennistoetsen en bijbehorende itembanken voor september 2023 te digitaliseren. Je kunt gemakkelijker (samen met collega’s) een itembank opbouwen, zodat je niet iedere toets opnieuw hoeft samen te stellen (Joosten-ten Brinke, 2011). Voor zowel de Alfa als Bèta kennistoetsen worden Fontysbrede applicaties aangeschaft. Voor de Alfa kennistoetsen is de applicatie TestVision aangeschaft. Daarmee kun je toetsen ontwikkelen, afnemen en een inzage regelen voor studenten. Zo leert de student meteen van het maken van de toets. Het gebruik van learning analytics, data over het leerproces en niveau van de (individuele) student, kan informatie opleveren waarmee de student zijn leerproces kan verbeteren.

Flexibilisering en passend onderwijs
De Fontys-brede ambitie naar flexibilisering van het opleidingsaanbod voor volwassenen vraagt om verdergaand onderzoek naar de mogelijkheden om met de toetsing aan te sluiten op deze flexibiliseringsvraag en vraag naar persoonlijke studiearrangementen (FLOT, 2018b). Digitaal toetsen, waarbij gewerkt wordt met itembanken, biedt de mogelijkheid voor meer flexibiliteit ten aanzien van tijd, plaats en tempo van studeren. Het biedt de mogelijkheid om het individuele leerproces van de student te begeleiden, om het leerproces meer adaptief in te richten en persoonlijke leerroutes te faciliteren. Deze mogelijkheden vereisen specifieke kennis en vaardigheden van alle betrokken. Daarnaast maakt digitaal toetsen het mogelijk om beter aan te sluiten bij persoonlijke omstandigheden van leerlingen en studenten. Aanpassingen aan lettergroottes, kleurinstellingen en tijdsduur kunnen automatisch beschikbaar gesteld worden. Alternatieve routes voor leerlingen en studenten met een functiebeperking worden met technologie beter mogelijk (Expertisecentrum handicap + studie, 2017).

Microcredentialing en open badges
In het kader van een leven lang leren en de inzet van evc’s is het goed de ontwikkelingen te volgen m.b.t. badges en microcredentials. Microcredentialing staat voor het opknippen van het onderwijs in afzonderlijk te certificeren eenheden. Daaraan kunnen badges gekoppeld worden ofwel zijn digitale icoontjes die laten zien dat iemand een eenheid heeft afgerond of bepaalde kennis en vaardigheden heeft opgedaan. Badges kunnen dan een rol spelen bij de validering van evc’s (Surfnet,2019).

Beleidskader voor het lectoraat technologie ondersteunend assessment

In het toetsbeleid wordt op dit moment nog niet gekozen voor het concept programmatisch toetsen, maar FLOT wil deze ontwikkelingen wel volgen. Programmatisch toetsen past bij visie en de ontwikkelingen binnen FLOT en het domein educatie. Het past bij de ontwikkeling van toetsing richting assessment as learning, het sluit aan bij meerdere doelen van de lerarenopleiding zoals een kritisch-reflectieve en onderzoekende houding, een initiatiefrijke professional en de praktijk als uitgangspunt van het leren. Het sluit aan bij een sociaal constructivistische visie op leren en past ook bij het beleidskader flexibilisering van Fontys waarbij de taken volgend uit het beroepsbeeld essentieel zijn voor de ordening van de leeruitkomsten. Het sluit aan bij de tendens naar meer holistische beoordelen die bij FLOT is ingezet en draagt bij aan wat nodig is voor een leven lang leren. Bovendien gaat het uit van de ontwikkeling van complexe vaardigheden gedurende een langere periode. Het past daarmee bij de ervaring van FLOT dat niet alle beroepstaken modulair kunnen worden ingericht. Complexe taken en vaardigheden kennen een concentrische opbouw in leerlijnen.

Leerwegonafhankelijk toetsen en flexibilisering
Bij het experiment leeruitkomsten wordt uitgegaan van leerwegonafhankelijke toetsing. De leeruitkomsten zijn leerwegonafhankelijk geformuleerd en de toetsing vraagt om een beoordelen van eenheden van leeruitkomsten van de student onafhankelijk van de student gevolgde leerweg. Stel altijd de vraag of de toets gemaakt kan worden zonder dat je deel hebt genomen aan colleges. De benodigde kennis moet je op kunnen doen d.m.v. zelfstudie, praktijkervaring (FHKE, 2020, p.33).
Voor leerwegonafhankelijke toetsing gelden dezelfde kwaliteitscriteria gelden als voor leerwegafhankelijke toetsen (Klarus R. e.a., 2017. p.100). Er zijn diverse manieren waarop leerwegonafhankelijke toetsing kan worden ingevuld, daarbij verschilt de flexibele ruimte die de student geboden wordt.

  • Er zijn verschillende leerwegen die met een door de opleiding bepaalde standaard toetsvorm worden afgesloten. In principe kan elke toetsvorm worden gekozen als leerwegonafhankelijke toets zolang de toetsvorm aansluit bij de leeruitkomsten en de toets zelf ruimte biedt voor een zelfgekozen leerweg.
  • De student bepaalt zelf hoe en wanneer de leeruitkomsten worden aangetoond. Een portfolioassessment al of niet met CGI is daarvoor het meest geschikt (Fontys, 2018)

De laatste optie biedt de student meer flexibiliteit en geeft de student tevens de mogelijkheid om later dan bij de start van de studie evc’s in te zetten. Sommige hogescholen die deelnemen aan het experiment leeruitkomsten bieden de studenten de keuze om aansluitend bij hun behoefte aan sturing te kiezen voor het afsluiten van eenheden van leeruitkomsten met door de opleiding voorgeschreven toetsen dan wel te kiezen voor een combinatie van eenheden van leeruitkomsten, waarvan ze zelf bepalen hoe ze die aantonen via een portfolioassessment. Ook voor FLOT is het onderzoeken van dergelijke keuzes zinvol gezien de voor toetsing relevante uitspraken die FLOT gedaan heeft n.a.v. de Fontys visie op flexibilisering. De uitspraken van FLOT hebben betrekking op de leeruitkomsten, onderwijsleeromgeving en toetsing. - Om de diversiteit in bewijzen die de student kan aanleveren te valideren zijn heldere beoordelingscriteria en gekwalificeerde begeleiders en examinatoren nodig. De student moet zich de maat kunnen nemen, er moet sprake zijn van eigenaarschap bij de student. Belangrijk zijn: formatieve feedback en ontwikkelingsgericht toetsing. Toetsinstrumenten dienen ook ruimte te geven. Onderzoek naar de mogelijkheden voor keuzeruimte in de toetsvorm en integratieve toetsing zijn wenselijk (FLOT, 2020, p. 11).

  1. Een goede leerwegonafhankelijke toets sluit aan bij de beroepscontext uit de leeruitkomst. De verwachting is dat het leren op meerdere contexten buiten FLOT kan leiden tot toetsvormen als CGI op basis van portfolio waarbij m.n. assessoren nodig zijn (FLOT, 2020, p. 14).
  2. De student laat zijn leerervaringen waarderen passend bij de eigen tijdsplanning, rekening houdend met het toetsrooster. FLOT heeft een toetsrooster voor heel het jaar waarin alle toetsen, ongeacht de toetsvorm zijn opgenomen. Bij de keuzeruimte binnen toetsing houdt FLOT rekening met studeerbaarheid en belastbaarheid van medewerkers en organiseerbaarheid. Dat vraagt in ieder geval dat sommige toetsmomenten vast moeten liggen. Voor organiseerbaarheid is inschrijven voor toetsing noodzakelijk . Daarnaast is automatische registratie van het benutte toetsmomenten noodzakelijk (FLOT, 2020, p. 12 en p.15).
  3. Voor de opbouw van het curriculum geldt: modulair waar het kan (geen volgtijdelijkheid) en concentrisch waar het moet (volgtijdelijk). Bij concentrisch opgebouwde eenheden van leeruitkomsten houdt een de validering op een hoger niveau automatisch de validering van een lager niveau in (FLOT, 2020, p. 12 en 15).

M.n. de uitspraak over eigenaarschap bij de student en de concentrische opbouw in leerlijnen van de leeruitkomsten sluit aan bij programmatisch toetsen.

Programmatisch toetsen: uitgangspunten
Bij programmatisch toetsen verzamelt een student datapunten passend bij de leerlijnen in een onderwijsprogramma en wordt er beroep gedaan op de zelfsturing van de student. Elk datapunt, kwantitatief of kwalitatief van aard, levert de student informatie op voor zijn leerproces. Het geheel aan datapunten, objectieve en subjectieve, maken betrouwbare en valide beslissingen mogelijk. Er wordt niet meer gesproken over formatieve en summatieve toetsen, maar er is sprake van een continuüm van beslissingen zonder consequenties naar beslissingen met veel consequenties (toekennen van studiepunten en besluiten gericht op selectie). Hoe meer consequenties een besluit heeft, des te groter het aantal datapunten op grond waarvan het besluit genomen wordt. Er zijn ook tussentijdse beslissingen. Die zijn gericht op de het (zelf)sturen van het leerproces richting het beoogde eindniveau. Daardoor is de eindbeslissing geen verrassing voor de student.


Programmatisch toetsen is gericht op de ontwikkeling van de student naar het beoogde eindniveau als geheel, dat houdt een holistische beoordeling in. Programmatisch toetsen kent 6 uitgangspunten:

  1. Inzicht in de ontwikkeling van de student ontstaat door een mix van diverse datapunten (informatieblokjes over het leerproces).
  2. Elk datapunt is feedbackgericht en kent geen zak/slaagbeslissing.
  3. De leeropbrengsten (het raamwerk van competenties, vaardigheden, beroepstaken of leeruitkomsten) vormen de ruggengraat van het toetsprogramma.
  4. Er is een constante dialoog over het gebruik van feedback voor zelfsturing.
  5. Het aantal datapunten en de zwaarte van de beslissing zijn proportioneel aan elkaar gerelateerd.
  6. De zwaarte van een beslissing is leidend voor de hoeveelheid benodigde beoordelaarsexpertise.
    (Vleuten, van der C., Baartman, L. & Schilt-Mol (2020).

Beleidskader voor het programmatisch toetsen

  • beleid/toetsbeleid/relevante_ontwikkelingen_voor_toekomstig_toetsbeleid.txt
  • Laatst gewijzigd: 2022/04/14 15:43
  • door 127.0.0.1